To, co prawie dziesięć lat temu zaczęło się w Turcji jako skromna inicjatywa pod kierownictwem pierwszej damy Emine Erdogan, przerodziło się w jeden z najbardziej ambitnych i wpływowych ruchów na rzecz ochrony środowiska na świecie.
W poniedziałek, gdy państwa na całym świecie obchodzą czwarty Międzynarodowy Dzień Zero Waste, Turcja znajduje się w centrum globalnej zmiany podejścia do gospodarki odpadami.
Projekt Zero Waste został uruchomiony w 2017 roku pod patronatem Erdogan – honorowej prezes Fundacji Zero Waste i przewodniczącej Wysokiego Komitetu Doradczego ONZ ds. Zero Waste – i od tego czasu rozrósł się z krajowej inicjatywy recyklingu do uznanego przez ONZ globalnego ramowego programu.
Tegoroczne obchody, koordynowane z siedzibą ONZ w Nowym Jorku i odbywające się jednocześnie w stałych przedstawicielstwach Turcji w Genewie, Nairobi, Paryżu, Brukseli, Rzymie, Londynie, Berlinie, Wiedniu, Baku i innych miejscach, stawiają na czele agendy marnotrawstwo żywności i zapowiadaną prezydencję Turcji na COP31.
Od uruchomienia projektu w 2017 roku Turcja odzyskała 90 milionów ton odpadów i wprowadziła je z powrotem do gospodarki, generując wartość ekonomiczną w wysokości 365 miliardów lir tureckich.
Wskaźnik recyklingu w kraju wzrósł z 13 procent w 2017 roku do 37,53 procent w 2025 roku, z celami 60 procent do 2035 i 70 procent do 2053 roku.
Komentatorzy zwracają uwagę na szybki rozwój ruchu.
„Turcja obecnie wdraża Inicjatywę Zero Waste, zapoczątkowaną przez Pierwszą Damę Emine Erdogan, a zakres działań znacząco wykracza poza ograniczanie odpadów… oszczędność energii stała się równie istotna w agendzie,” mówi Klaus Jurgens, analityk polityczny i strateg ds. komunikacji
„Ambicje są znaczące: 60-procentowy wskaźnik recyklingu do 2035 roku, oszczędności energii i wody w ponad 50 milionach gospodarstw domowych oraz istotne ograniczenie emisji gazów cieplarnianych — każdy z tych elementów stanowi teraz główny filar programu,” powiedział Jurgens w rozmowie z TRT World.
Oszczędzone szkody dla środowiska są równie ogromne: oszczędność energii odpowiadająca rocznemu zapotrzebowaniu na prąd 54 milionów gospodarstw domowych, oszczędności wody odpowiadające dwuletniemu zużyciu Stambułu oraz zapobieżenie emisji 180 milionów ton gazów cieplarnianych, co jest równoważne z wyeliminowaniem z ruchu w przybliżeniu 36 milionów samochodów na okres jednego roku.
Globalny ruch
Droga do międzynarodowego uznania była sama w sobie dyplomatycznym kamieniem milowym.
14 grudnia 2022 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję zaproponowaną przez Turcję i popieraną przez 105 państw, formalnie ustanawiając 30 marca Międzynarodowym Dniem Zero Waste.
Podczas pierwszych obchodów w 2023 roku Erdogan zabrała głos na specjalnej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, stając się pierwszą w historii turecką pierwszą damą przemawiającą z mównicy ONZ.
Podczas tej samej sesji sekretarz generalny ONZ Antonio Guterres ogłosił powołanie Wysokiego Komitetu Doradczego ONZ ds. Zero Waste i osobiście zaprosił Erdogan do jego przewodzenia.
Pierwsza Dama przyjęła zaproszenie, a komitet został formalnie powołany 12 kwietnia 2023 roku, skupiając członków ze Stanów Zjednoczonych, Indii, Brazylii, Maroka, Belgii, Holandii, Chile, Kolumbii, Bangladeszu i Sierra Leone wraz z wysokimi przedstawicielami ONZ.
Jego piąte posiedzenie odbyło się w Stambule w październiku 2025 roku w ramach inauguracyjnego Międzynarodowego Forum Zero Waste. Trzydniowe spotkanie zgromadziło przedstawicieli z ponad 100 krajów, ponad 60 mówców i 118 instytucji.
„Z COP31, które odbędzie się w Antalyi później w tym roku, Turcja ma szansę rozbudować to, co Azerbejdżan pokazał na COP29, że szczyty klimatyczne mogą przynosić namacalne rezultaty. Turcja będzie celować wyżej, wyznaczając trendy nie tylko dla regionu, ale i dla świata,” mówi Jurgens.
„Uczynienie COP31 kamieniem milowym dla czystej energii i działań na rzecz środowiska pozwoli Turcji zyskać nowych partnerów na całym świecie i eksportować własne dobre praktyki w tej dziedzinie,” wyjaśnia.
Podnoszenie świadomości społecznej
Na poziomie krajowym ruch już wpisał się w turecką codzienność.
Ponad 217 000 budynków i kampusów przyjęło System Zarządzania Zero Waste. Ponadto 28 milionów osób przeszło szkolenia w ramach programu Zero Waste, dzięki czemu projekt był równie kampanią edukacyjną, co inicjatywą środowiskową.
Krajowy system kaucji, uruchomiony pilotażowo w styczniu 2025 roku, rozwinął się już na 53 prowincje, a ponad 12,5 miliona opakowań zostało zwróconych za pośrednictwem 834 automatów zwrotnych.
W 2025 roku kraj zajął trzecie miejsce na świecie z 577 plażami z Błękitną Flagą, co odzwierciedla równoległą inicjatywę Zero Waste Blue skierowaną przeciw zanieczyszczeniu mórz.
„Turcja może także rozważyć rozszerzenie filozofii zero waste na sposób budowania i modernizacji swojego zasobu mieszkaniowego; energooszczędne domy pasywne i zrównoważone dzielnice, z których część jest ogrzewana wodą z recyklingu, stanowią naturalny kolejny krok” – mówi Jurgens.
„Zero Waste wkrótce stanie się rzeczywistością, nie mitem,” dodaje.
Projekt otrzymał także siedem międzynarodowych wyróżnień — nagrody od FAO, UNDP, UN-Habitat, Banku Światowego, Zgromadzenia Parlamentarnego Morza Śródziemnego a ostatnio, w 2026 roku, od Green Organisation.
Sukces ruchu wynika — zdaniem Jurgensa — równie mocno z komunikacji, co z polityki.
„Promowanie ochrony naszego środowiska to nie tylko uchwalanie przepisów, lecz także wyjaśnianie obywatelom powodów stojących za tymi przepisami i inicjatywami politycznymi,” mówi Jurgens w rozmowie z TRT World, wypowiadając się na marginesie 5. Szczytu Stratcom w Stambule.
„Jeśli wyborcy i opinia publiczna nie są informowani i pozostają w niewiedzy, istnieje duże prawdopodobieństwo, że działania podejmowane w dobrej wierze przez przedsiębiorców i rząd pozostaną niezauważone”.
Prezydent Recep Tayyip Erdogan był pierwszym sygnatariuszem Globalnej Deklaracji Dobrej Woli Zero Waste.
Do tej pory ponad 438 000 wolontariuszy ze 131 krajów zgłosiło się za pośrednictwem platformy internetowej, a do akcji dołączyło ponad 50 pierwszych dam oraz wysokich rangą przedstawicieli organizacji międzynarodowych.
Od kosza na recykling w korytarzu rządowym po rezolucję Zgromadzenia Ogólnego ONZ — droga Turcji ku zero waste dowodzi, że transformacja środowiskowa może zaczynać się w domu i przy odpowiednim przywództwie, sięgać na cały świat.
