Komisja Europejska oficjalnie zakręciła kran z finansowaniem dla Aten 31 sierpnia 2026 r.

Prawie 36 miliardów euro (ok. 42 mld USD) w formie dotacji i pożyczek o niskim oprocentowaniu przyznanych Grecji w ramach Mechanizmu na rzecz Odbudowy i Odporności (RRF), największego instrumentu finansowego powojennego procesu odbudowy, osiągnęło teraz koniec okresu finansowania.

Zamknięcie tego okresu po raz kolejny pokazuje, że Grecja wpisuje się w utrzymujący się w Unii od dziesięcioleci schemat: odkładania problemów z jednego kryzysu na kolejny i pozostawiania ich do ostatniej chwili zamiast efektywnego wykorzystywania środków.

Pozycja Grecji ma dostateczną ciągłość, by zasługiwać na miano rozpuszczonego dziecka Unii: profil państwa członkowskiego, wobec którego stosuje się nowe pakiety i nowe przejawy wyrozumiałości, zamiast karania, nawet gdy dochodzi do nieprawidłowości.

Nawyk ten sięga 1981 roku, kiedy Grecja dołączyła do Wspólnoty. Od tego czasu Ateny stały się jednym z największych beneficjentów brukselskiej polityki rozwoju regionalnego i polityki spójności.

Jednak luka między zasobami transferowanymi przez 45 lat członkostwa a wartością dodaną stworzoną w gospodarce kraju nigdy się nie zatarła.

Pomimo znacznych transferów finansowych Grecja nadal miała poważne trudności z podnoszeniem poziomu dobrobytu i konkurencyjności.

Nowe pieniądze, te same słabości

RRF, który wygasł 31 sierpnia, był realizowany w Grecji przez krajowy plan Greece 2.0, obowiązujący od lutego 2021 r.

Według danych Komisji plan obejmuje 18,22 mld euro (21,14 mld USD) dotacji, 17,73 mld euro (20,58 mld USD) pożyczek, 104 strumienie inwestycyjne i 77 reform.

Odpowiadając 19,6 procentowi PKB kraju z 2019 r., przydział ten stanowi najwyższy udział względem dochodu narodowego w całej Unii.

Zasób o takiej skali powinien był przekształcić zdolności produkcyjne gospodarki, funkcjonowanie administracji publicznej i konkurencyjność sektora prywatnego w trwały sposób w ciągu pięcioletniego okresu wdrażania.

Tymczasem obraz, który wyłonił się dzisiaj, ukazuje poważną dysproporcję między wielkością zasobu a osiągniętym rezultatem. Problem wynika ze sposobu, w jaki Ateny zarządzały tymi środkami.

Przez pięć lat wdrażania możliwe było stopniowe uruchamianie inwestycji, planowe stosowanie reform i wzmacnianie zdolności administracyjnych. Zamiast tego, w dniach poprzedzających zamknięcie, rząd grecki przeprowadził mobilizację na ostatnią chwilę, by zrealizować 123 kamienie milowe i cele.

Ta koncentracja działań w końcowych tygodniach programu rodzi poważne pytania o zdolność Aten do planowania, koordynacji i wdrażania. Co ważniejsze, pokazuje, że długoletnie podejście Grecji polegające na odkładaniu problemu na końcowy etap przeniosło się również na zarządzanie funduszami UE.

Te 123 pozycje są decydujące dla uruchomienia w przybliżeniu 6,7 mld euro (7,77 mld USD) w ramach ostatniego wniosku o płatność, który ma zostać złożony we wrześniu. Sprawa wykracza więc daleko poza dopełnienie kilku procedur biurokratycznych.

Prawo do miliardów euro zostało skumulowane w ostatnich dniach programu.

Według oceny Alpha Banku, do połowy 2026 r. 53 procent kamieni milowych zostało zrealizowanych, a 68,5 procent środków zostało wypłaconych. Na pierwszy rzut oka wskaźnik wypłat wynoszący 68,5 procent można uznać za korzystny dla Aten. 

Jednak istnieje zasadnicza różnica między pobraniem środków z Brukseli a tym, by te środki przyniosły namacalną transformację w greckiej gospodarce.

Płatności trafiające do ostatecznych beneficjentów pozostały na poziomie około połowy budżetu dotacji i nieco ponad jednej trzeciej budżetu pożyczkowego.

Ta wartość pokazuje różnicę między pieniędzmi trafiającymi do budżetu państwa a środkami, które znajdują realne zastosowanie w gospodarce. Zdolność Aten do pozyskiwania środków i przekształcania ich w produktywne inwestycje nie wydaje się być na tym samym poziomie.

Dystrybucja zasobu również budzi kontrowersje.

Trzydzieści firm, które otrzymały największą część środków z programu pożyczkowego, sięgnęło po 6,7 mld euro (7,77 mld USD) i pochłonęło ponad 40 procent pakietu.

Chociaż małe i średnie przedsiębiorstwa stanowiły ponad połowę kontraktów, ich udział pod względem wartości pozostał na poziomie jednej szóstej.

Wsparcie dla dużych przedsiębiorstw nie jest tu samo w sobie problemem. Pytanie brzmi, czy zasoby europejskie są wykorzystywane do zmiany istniejących układów sił w gospodarce greckiej.

Jeśli podmioty o już wysokich możliwościach ekonomicznych pozyskują większe finansowanie, podczas gdy udział małych i średnich przedsiębiorstw pozostaje ograniczony, ponownie należy postawić pytanie o realizację celu funduszu, jakim jest szeroko zakrojona transformacja gospodarcza.

Tym samym narracja, że Ateny zarządzały funduszem pomyślnie, staje się mniej przekonująca.

Rząd, który zgromadził znaczną część zasobu, może liczyć to jako osiągnięcie techniczne.

Sukces polityczny i gospodarczy mierzy się jednak tym, czy te pieniądze wzmacniają zdolności produkcyjne, konkurencyjność i administrację publiczną. W Grecji między tymi dwoma wskaźnikami otworzyła się wyraźna przepaść.

Ponadto to podejście przypomina szerszy problem, który powtarzał się przez całe członkostwo Grecji w UE.

W ramach trzech programów pomocowych realizowanych w latach 2010–2018 wsparcie przekazane przez strefę euro, Europejski Mechanizm Stabilności (ESM) i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF ) sięgnęło 288,7 miliarda euro (334,8 miliarda dolarów). Nie zaobserwowano jednocześnie podobnej konsekwencji we wdrażaniu reform strukturalnych, wzmacnianiu administracji publicznej czy efektywnym wykorzystywaniu zasobów.

Odpowiedzialność Brukseli również powinna być przedmiotem dyskusji.

Dostarczając pomoc finansową, UE ma mechanizmy nadzoru obejmujące sposób wykorzystywania środków, lecz unika operowania nimi w sposób, który miałby polityczne konsekwencje. Rzeczywiście, zalecenia szczegółowe dla poszczególnych krajów Komisji z 2026 r., jak i we wcześniejszych cyklach, nadal wzywają do silniejszego zarządzania przy wydatkowaniu funduszy UE.

Mimo to brak istotnej presji politycznej, pomimo wieloletnich opóźnień i problemów administracyjnych w Grecji, poszerza pole manewru Aten.

Mimo wszystko rząd Mitsotakisa przygotowuje się do przedstawienia 31 sierpnia jako sukcesu, choć poza zamkniętym harmonogramem trudno wskazać konkretne rezultaty.

Ten sam język pojawia się w promocji Krajowego Programu Rozwoju o wartości 16,6 mld euro, który ma zastąpić fundusz.

Podejście, które chwali się wielkością zasobu, a jednocześnie odmawia poddania stylu jego zarządzania debacie, doprowadzi nowy program do tego samego punktu porażki.

Systemowa korupcja

Słabość Grecji w zarządzaniu funduszami nie ogranicza się do opóźnień i nieefektywności; sięga do jawnych nieprawidłowości i korupcji. Najbardziej namacalnym przykładem jest OPEKEPE, grecka agencja płatności i kontroli, która wypłaca rocznie ponad 2 mld euro wsparcia UE dla setek tysięcy rolników.

Gdy wspólna polityka rolna w 2014 r. zmieniła sposób obliczania dopłat z liczby zwierząt na powierzchnię gruntów, system ewidencji gruntów pozostawiony niedokończony przez lata pozwalał wnioskodawcom ubiegać się o uprawnienia, przedstawiając jako swoje działki położone w innej części kraju.

Chroniczne niedociągnięcia administracyjne stały się bezpośrednim mechanizmem umożliwiającym grabież w rolnictwie. Dlaczego więc nieprawidłowości, które narastały przez lata, ujawniły się dopiero w 2025 roku?

Odpowiedź wiąże się z przypadkiem Paraskevi Tycheropoulou, kierującej działem audytu wewnętrznego agencji, która została odwołana ze stanowiska po wykryciu i zgłoszeniu podejrzanych numerów identyfikacji podatkowej, a następnie zdecydowała się o tym publicznie mówić.

Zaskarżyła ona decyzję o odwołaniu do sądu, a przed parlamentarną komisją śledczą opisała presję wywieraną na pracowników, którzy sprzeciwiali się nieprzejrzystym praktykom, twierdząc, że groźby docierały nawet na jej domowy telefon.

W 2026 r. Sąd Rejonowy w Atenach anulował decyzję o odwołaniu i nakazał jej przywrócenie.

Według jej zeznań urzędnik, który jako pierwszy zgłosił nieprawidłowe płatności na Krecie, również stanął przed dochodzeniem dyscyplinarnym i groźbami. Innymi słowy, problem polegał na odsuwaniu na bok tych, którzy zauważyli nieprawidłowości, a nie na tym, że nikt ich nie zauważył.

System kontroli, który zignorował wewnętrzne ostrzeżenie, sprawił, że sprawa z błędu administracyjnego stała się wyborem politycznym.

Otwarcie sprawy stało się możliwe dopiero wtedy, gdy temat trafił do organu, na który Ateny nie mogły wpływać — Prokuratury Europejskiej (EPPO).

Prokuratorzy wszczęli pierwsze postępowanie w marcu 2025 roku. EPPO skierowała do sądu akty oskarżenia przeciwko 100 podejrzanym w sprawie wyłudzenia 2,9 miliona euro (3,37 miliona dolarów) na podstawie fałszywych deklaracji składanych w latach 2017–2020, głównie przez hodowców zwierząt z Krety. Prawdziwy przełom nastąpił jednak później.

Przeszukania przeprowadzone w Atenach i na Krecie ujawniły, że w latach 2019–2022 wiele osób podających się za młodych lub nowych rolników uzyskało uprawnienia do płatności z rezerwy krajowej, powołując się na publiczne pastwiska, z którymi nie łączyło ich żadne prawo własności.

W aktach figurowały stanowiska archeologiczne i obiekty wojskowe zarejestrowane jako pastwiska, a stoki Olimpu jako plantacje bananów.

System oparty na deklaracjach powinien działać z mechanizmami krzyżowej weryfikacji, tymczasem te deklaracje przez lata przekładały się na płatności bez przejścia przez żaden filtr.

W miarę eskalacji wydarzeń rząd zlikwidował OPEKEPE i przekazał jego funkcje Niezależnemu Organowi Dochodów Publicznych.

Zamknięcie agencji jednak nie usunęło konsekwencji finansowej. W czerwcu 2025 r. Komisja Europejska zastosowała korektę finansową w wysokości 415 mln euro (481,6 mln USD) decyzją 2025/1147 z powodu systemowych słabości kontroli w okresie 2016–2023.

Ani urzędnicy prowadzący agencję, ani odbiorcy nieprawidłowych płatności nie ponieśli bezpośrednio tej kary; kwota ta została pokryta bezpośrednio z budżetu państwa.

Ostatecznie to producenci ponieśli największy koszt. Gdy urzędnicy przejrzeli wnioski jeden po drugim, wypłaty zostały zakłócone, a pod koniec listopada tysiące traktorów zablokowały drogi w proteście przeciwko zaległościom w wypłatach sięgającym 600 mln euro (696,3 mln USD).

Geograficzne rozmieszczenie tych danych dodatkowo zwiększyło polityczne koszty sprawy. W latach 2017–2020 aż 80 proc. dopłat do pastwisk trafiło na Kretę, gdzie rodzina premiera Kyriakosa Mitsotakisa od ponad wieku ma wpływy polityczne. Jednocześnie, mimo że w całym kraju liczba hodowców zwierząt spadła, w latach 2019–2025 na wyspie zarejestrowano 13 tys. nowych rolników.

Choć Mitsotakis podkreślał, że skandal rozpoczął się przed objęciem przez niego urzędu, jego stwierdzenie, że problem jest związany z głęboko zakorzenioną w kraju kulturą faworyzowania określonych osób i grup, potwierdziło w jego własnych słowach strukturalny charakter problemu, który wykracza poza działania jednego rządu.

W 2026 roku śledztwo objęło również kwestię odpowiedzialności politycznej. Po tym, jak Prokurator Generalna Prokuratury Europejskiej zwróciła się 1 kwietnia o uchylenie immunitetu 11 parlamentarzystów, dwa dni później ze stanowisk odeszło trzech ministrów, a 24 kwietnia parlament uchylił immunitety.

Pod koniec czerwca sąd w Atenach uznał 57 producentów z Krety za winnych otrzymania 1,73 mln euro (2,01 mln USD) w dopłatach poprzez deklarowanie gruntów w Kastorii bez jakiegokolwiek związku własnościowego. W lipcu EPPO wydało akt oskarżenia przeciwko 22 osobom, w tym czterem aktualnym posłom i byłemu szefowi agencji.

To, że chęć pociągnięcia kogokolwiek do odpowiedzialności wyszła z prokuratury z siedzibą w Luksemburgu, a nie z krajowych instytucji, samo w sobie ujawniło skalę problemu.

W rzeczywistości wynik ten odzwierciedla ogólną jakość zarządzania w kraju. W Indeksie Percepcji Korupcji za 2025 r. Grecja zajmuje 56. miejsce wśród 182 państw. Z wynikiem 50 punktów na 100 plasuje się wśród najsłabiej ocenianych państw Unii.

Pośpiech związany z zamknięciem Funduszu Odbudowy oraz zorganizowana korupcja przy wypłacie dopłat dla rolników mają więc wspólne źródło: słaby nadzór instytucjonalny, kulturę biurokratyczną podatną na polityczne faworyzowanie oraz wieloletnią pobłażliwość Brukseli wobec tych słabości.

Ostatecznie wyłania się obraz pokazujący, jak nierównomiernie stosowane są unijne zasady dyscypliny finansowej wobec państw członkowskich.

Podczas gdy wobec państw kandydujących Unia stosuje niezwykle rygorystyczne standardy, wobec jednego ze swoich wieloletnich członków przez dekady przymykała oko na słabości administracyjne i nieprawidłowości, nakładając stosunkowo łagodne sankcje.

Dopóki Bruksela będzie tolerować takie sytuacje, podobne skandale nie powinny być zaskoczeniem.