Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski złożył w Radzie Najwyższej projekt ustawy dotyczący utworzenia Narodowego Panteonu, w którym znalazłyby się nazwiska osób walczących o wolną Ukrainę.
Jak podkreślił, państwo powinno samodzielnie decydować o własnej pamięci historycznej i sposobie honorowania bohaterów.
„Nikt i nigdy nie będzie nam narzucał, jak żyć, jak mówić, kogo kochać, komu być wdzięcznym ani jakich bohaterów mamy szanować” – powiedział Zełenski podczas obchodów Dnia Konstytucji Ukrainy.
Zgodnie z przedstawionym projektem, do panteonu miałyby trafić nazwiska osób z różnych epok, które walczyły o niepodległość Ukrainy i wpływały na jej historię. Jak zaznaczył prezydent Ukrainy, byłyby one trwale zapisane w narodowej pamięci „wielką literą, z najwyższym szacunkiem i należytą troską ze strony naszego państwa”.
W maju Zełenski nadał jednostce ukraińskich sił specjalnych imię „Bohaterów UPA”. Swoją decyzję tłumaczył chęcią przywracania tradycji narodowego wojska oraz „uwzględniając wzorowe wykonywanie powierzonych zadań podczas obrony integralności terytorialnej i niepodległości Ukrainy”.
Decyzja wywołała reakcje w Polsce i krytyczne komentarze części polityków, a w konsekwencji doprowadziła do napięć dyplomatycznych.
19 czerwca prezydent Karol Nawrocki poinformował o decyzji odebrania Wołodymyrowi Zełenskiemu Orderu Orła Białego. W odpowiedzi następnego dnia prezydent Ukrainy odesłał odznaczenie do Warszawy za pośrednictwem firmy kurierskiej.
W kolejnych dniach z Orderu Orła Białego zrezygnowali byli prezydenci Ukrainy: Leonid Kuczma, Wiktor Juszczenko oraz Petro Poroszenko. Z innych polskich odznaczeń państwowych zrezygnowali także: szef ukraińskiego MSZ Andrij Sybiha, szef Biura Prezydenta Ukrainy Kyryło Budanow, jego zastępca Ihor Żowkwa oraz ambasador Ukrainy w Polsce Wasyl Bodnar.
Z kolei prezes Prawa i Sprawiedliwości Jarosław Kaczyński poinformował, że zwróci przyznany mu w 2022 roku ukraiński Order Księcia Jarosława Mądrego.
Spór między stronami dotyczy ocen historycznych związanych z działalnością Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) oraz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), szczególnie wydarzeń z okresu II wojny światowej, które w Polsce i na Ukrainie interpretowane są w odmienny sposób.
Według polskich badaczy w 1943 roku doszło do masowych ataków na polskie miejscowości na Wołyniu, które w Polsce określane są jako zbrodnia ludobójstwa. Strona ukraińska część tych wydarzeń interpretuje natomiast w kontekście szerszego konfliktu polsko-ukraińskiego.
